Beyza Doğuç ile Dijital Şiddeti Anlayan Bir Yapay Zekanın Oluşum Süreci

Dijital sanatçı, yapay zeka uygulayıcısı ve müzisyen Beyza Doğuç, teknoloji, yaratıcılık ve toplumsal etkiyi bir araya getiren birçok farklı çalışmada UN Women Türkiye ile iş birliği yapıyor. Dijital aktivizme yönelik çalışmalarından, UN Women ve UNFPA Türkiye’nin bu yılki 16 Günlük Aktivizm kampanyası “Kadınlara ve Kız Çocuklarına Yönelik Dijital Şiddete Noktayı Koy 🟠” kapsamında verdiği gönüllü desteklere kadar, Beyza; güvenlik, güçlenme ve yapay zekanın günümüz dijital ekosistemindeki rolüne dair yeni düşünme biçimlerinin şekillenmesine katkı sağlıyor. 16 Günlük Aktivizm 2025 yılı kampanyası kapsamında bu iş birliği yaratıcı bir boyut kazandı: #NoktayıKoy🟠 kampanyasının bir parçası olarak, Beyza yalnızca dijital şiddete odaklanan -biçimlerini, dinamiklerini ve kadınlar, kız çocukları ve farklı kullanıcılar üzerindeki etkilerini ele alan - özel bir ChatGPT aracı tasarladı.

Sanatsal çalışmalardan dijital güvenlik farkındalığına: “Şiddetin normalleştirildiği dijital ortamlarda dolaştığımı zaten fark etmiştim.”
UN Women Türkiye ile görüşmeler ilk başladığında, Beyza için dönüm noktası basit ama derin bir farkındalıkla geldi. Beyza şöyle anlatıyor: “Taciz, kadın düşmanlığı ve dijital şiddetin farklı biçimlerinin son derece yaygın olduğu, ancak çoğu zaman normalleştirildiği ya da önemsizleştirildiği platformlarda dolaştığımı zaten fark etmiştim.”

Beyza uzun yıllardır yapay zeka ve dijital sanatla çalışıyor, kendi yaratıcı süreçlerini destekleyen sistemler üretiyordu. Ancak pratiğini UN Women ekibiyle birlikte çalışmalarını gözden geçirmek ona yeni bir kapı açtı: “Bu proje benim için aynı anda iki şeyi yapmanın bir yoluna dönüştü: Dijital bir içerik üreticisi olarak kendi farkındalığımı derinleştirmek ve aynı zamanda somut, pratik bir şekilde kolektif bir farkındalık yaratmaya katkıda bulunmak.”
Bu amaç, çalışmasının başlangıç noktası oldu: “Peki ya bu konuyla ilgili insanları desteklemeyi tek amacı haline getiren, ancak tamamen BM insan hakları çerçevesi içinde inşa edilmiş bir GPT yaratsak? Uzmanlaşmış, değer odaklı ve güvenli bir asistan.”

İşte fikir böyle doğdu: “Dijital şiddeti bilen bir GPT, kullanıcıyı dikkatle yönlendiren, farkındalık yaratan ve yolunu bulmasına yardımcı olan bir araç.”

Beyza, uzun süredir kendi yaratıcı ekosistemi için özel GPT’ler kullanıyordu: eserlerini arşivlemek, projelerini planlamak, çalışma akışını düzenlemek gibi. İyi tasarlanmış bir GPT’nin ne kadar etkili olabileceğini bizzat deneyimlemişti. “Kendi Custom GPT’lerimle çalışırken, dijital şiddet gibi hassas bir konuyu hiç denemediğimi fark ettim. Bu, önemli bir farkındalıktı. Dijital şiddet gibi bir konuyu ele almak için standart bir modelin internetteki bilgi karmaşasıyla cevap vermesi kabul edilemezdi. Değer odaklı, uzmanlaşmış, dikkatli ve güvenli bir sisteme ihtiyaç vardı,” diyor.

“İşte fikir böyle doğdu: Dijital şiddeti bilen, kullanıcıyı dikkatle yönlendiren, farkındalık yaratan ve yolunu bulmasına yardımcı olan bir GPT; internetteki rastgele ve doğrulanmamış bilgilere değil, BM standartları, kadın ve erkek eşitliği ilkeleri ve ayrımcılık karşıtı çerçeveler üzerine kurulu bir GPT.” Başlangıçta, Beyza standart bir yapay zeka modelinin yeterli olmayacağını fark ettiğini dile getiyor. Esas sorunun yapısal olduğunu vurguluyor: “Çoğu yapay zeka sistemi, mevcut eşitsizlikleri ve zararlı kalıpları yansıtan verilerle eğitiliyor. Genel bir modele dijital şiddeti sorarsanız, mağduru suçlayan anlatılar üretebilir, şiddeti küçümseyebilir veya belirsiz ya da güvensiz öneriler verebilir.” Bunu önlemek için bir uzmanla birlikte çok katmanlı bir çerçeve tasarladığını söylüyor: sadece “ne söylemesi gerektiği” değil, nasıl düşünmesi gerektiği üzerine kurulu bir mimari. Beyza “meta çerçeve” dediği bu yapının, sistemin motoru olduğunu vurguluyor: “Dijital Şiddet Asistanı’nı, bir ‘mantık makinesi’ gibi tasarladık,” diyor. “Sadece akıcı cümleler üretmek yerine, kullanıcıların karmaşık durumları tutarlı ve insan hakları temelli değerlendirmesine yardımcı olan bir system.”

Asistanın, mağdur suçlayıcı ifadelerden, ataerkil anlatılardan, yeniden travmatize edici açıklamalardan ve her türlü ayrımcı dilden kaçınacak şekilde tasarlandığını vurgulayan Beyza; bu yapay zekanın aynı zamanda psikolojik, hukuki veya tıbbi profesyonellerin yerini almadığının altını çiziyor ve ekliyor, yetki alanı sadece bilgi vermek, farkındalık yaratmak ve güçlendirmekle sınırlı. “Bu yapay zekanın temel amacı, ‘dijital şiddet’ kavramını hiç duymamış biri için bile işe yarayan bir destek mekanizması yaratmaktı,” diyor Beyza.

Asistanı test etmek: “Katılımcılardan yapay zekayı zorlamalarını istedik.”
Bir sonraki adım, bu özenle tasarlanmış asistanın pratikte işe yarayıp yaramadığını görmekti. UN Women Türkiye ve UNFPA Türkiye ile birlikte yürütülen 16 Günlük Aktivizm atölyesinde genç katılımcılar basit sorular sormadılar, kendi deneyimlerinden gelen karmaşık senaryolarla asistanı test ettiler: “Atölyede katılımcılardan yapay zekayı aktif biçimde zorlamalarını istedik,” diye anlatıyor Beyza. “Davranışın dijital şiddet olup olmadığı belirsiz durumları test ettik; zarar veren kişinin kendini fail olarak görmediği örnekleri denedik; çevrim içi ve çevrim dışı unsurların iç içe geçtiği ve güç ilişkilerinin çok ince olduğu senaryoları inceledik.”

Asistanın verdiği cevapların oldukça tutarlı olduğunu dile getiriyor: “Gördük ki yapay zeka özellikle bir konuda çok güçlü: belirli bir dijital eylemin ya da durumun dijital şiddet olup olmadığını değerlendirmeye yardımcı olmak. Bunun önemli sonuçları var. Gelecekte benzer modellerin sosyal medya platformlarının otomatik filtreleme mekanizmalarına entegre edilmesi mümkün olabilir; dijital şiddeti görünür hale getirmek, hatta oluşmadan önlemek için.”

Genç kadınlara mesaj: “Artık bağımsızca üretebiliyoruz.”
Beyza, teknoloji ve aktivizmi birleştirmek isteyen genç kadınlara ise güçlü bir mesaj veriyor: “Teknolojiyle artık sadece geleneksel yolları izlemek zorunda değiliz; kendi öğrenme biçimlerimizi aktif olarak inşa edebiliriz. Ancak teknoloji bizi özgürleştirebilir de sınırlayabilir de; bu yüzden ona eleştirel bir dikkatle, bilinçli bir sorumlulukla yaklaşmak kendimizi geliştirebilmemiz ve yeni yöntemler keşfetmemiz için çok önemli bir destek mekanizması olmasını sağlayabilir”

16 Günlük Aktivizm 2025 kampanyası kapsamında Beyza Doğuç ile geliştirilen özel yapay zeka aracı artık dijital şiddeti anlamak isteyen kullanıcıların erişimine açık. Buradan inceleyebilirsiniz.

Bilgilendirme Notu 
Bu araç, “Kadınlara ve Kız Çocuklarına Yönelik Dijital Şiddete Noktayı Koy.” kampanyası kapsamında hazırlanmış olup yalnızca bilgilendirme ve farkındalık yaratma amaçlıdır. Araçta yer alan içeriklerin sorumluluğu geliştiricilerine aittir ve UN Women, UNFPA, Birleşmiş Milletler veya bağlı kuruluşlarının resmi görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.
Bu araç:
• psikolojik, tıbbi veya hukuki uzmanların yerini almaz,
• acil yardım sağlamaz,
• klinik veya hukuki değerlendirme yapmaz,
• aktif şiddet vakalarına müdahale edemez.
Siz veya tanıdığınız biri acil tehlike altındaysa lütfen bulunduğunuz bölgedeki yetkili makamlarla veya profesyonel destek hizmetleriyle iletişime geçin.